يك سكوت !

و نشان عالمان صاحب صدف، اوصاف شيطاني از حرص و غرور و حسادت و مردم ‌فريبي و دكانداري و گراني و تكبر است و نشان‌دارندگان گوهر، اوصاف فرشتگي از فروتني و محبت و خدمت و عدالت و شجاعت و پاكدامني است و اين بدان كي ماند.

معماي شگفت

يكي از پرسشهاي شگفت‌آور كه به معما و لغز بيشتر شبيه است و مصداق روشن Paradox به زبانهاي اروپايي است اين است كه خبر دهيد مرا از آن جزء كه از كل خود افسون‌تر است و نشان دهيد كه چگونه مي‌توان آن جزو را در كل يافت. از اين سؤال خود پيدا است كه پرسنده از وجود چنين جزوي باخبر است الّا آنكه از ماهيت آن جزو و راه نيل به آن نشان مي‌پرسد. شيخ گويد:

وجود آن جزو دان كز كل فزون است
   

كه موجود است كل وين واژگون است

 

در پاسخ نخستين سؤال در «ماهيت تفكر» شيخ گفت كه تفكر حركت از جزو به كل است و در آنجا مقصود از جزو، موجودات مقيد و محدود و مراد از كل، وجود مطلق بود كه سالك بايد با نگاه وحدت بين در وجه مشترك موجودات يعني جزوها بنگرد و با محو كردن حدود و تعينات هر موجود به شهود كل كه هستي مطلق است نايل شود اما در اينجا سخن از جزوي است كه از كل خود بزرگتر است و سخن در حركتي است از كل به جزء كه در ظاهر عكس حركت تفكر يعني از جزو به كل است و مشكل سؤال در اين است كه فزون‌تر بودن كل از جزو در شمار بديهات و فطريات آدمي است كه اثبات آن نيازمند دليل نيست و بر اين نكته جمله حكما اتفاق نظر دارند پس به ناچار بايد كه جزء و كل را در اين مقام معناي ديگري باشد كه البته چنين است. براي روشن شدن مطلب و حل معما بايد گفت: اشيائي كه در اطراف خود مي‌بينيم هر يك را وجودي و ماهيتي است. وجود وجه مشترك موجودات و ماهيت حد خاص و مايه‌ي امتياز هر موجود از موجود ديگر. پس هر موجود از اين حيث كه از دو جزء  وجود و ماهيت تركيب شده كل است، اما چون در دو جزو آن نيك نظر كنيم در مي‌يابيم كه آن جزو وجود امري اصيل و عيني و خارجي است و آن جزو ماهيت به حقيقت امر عدمي و اعتباري محض است زيرا ماهيت هر موجود كيفيت پايان گرفتن وجود در اوست. چنانكه ماهيت دايره و مثلث و مربع را كيفيت تمام شدن سطح و مرز يافتن و محدود شدن آن تعيين مي‌كند و اگر كسي در باغي باشد كه از هر طرف پيش رود آن‌را هيچ ديواري يا انتهايي نباشد تعيين شكلي بر آن باغ نتوان كرد كه هر چه مي‌رود باغ است و اما اگر آن باغ از اطراف به گونه اي تمام شود پس نامي از دايره و مربع و مستطيل و غيره بر آن نهند. بدين بيان در هر موجود جزو وجود او باغ مطلق است جزو ماهيت مقيد كردن آن باغ است و چون باغ مطلق از باغ مقيد افزونتر است توان گفت كه در اينجا جزو بر كل فزوني دارد زيرا جزو حقيقت وجود است و كل وجود است به اضافه محدوديت و بديهي است كه وجود مطلق بزرگتر از وجود محدود است و اما طريق جستن آن جزو كه از كل فزون است جز اين نيست كه در هر شيء يعني كل، در آن جزو اصيل بنگرند و آن جزو اعتباري را به صندوق عدم اندازند. به عبارت ديگر در باغستان عالم، ديوارها را از ميان بردارند تا همه يك باغ شود و مي‌بينيم كه اين حركت از كل به جزو با آن حركت تفكر كه از جزو به كل بود بحقيقت يكي است و به يك منزل منتهي مي‌شود و در زبان اهل معرفت گاه از آن جزو وجود كه وجود مطلق است به «عدم» تعبير كرده‌اند و مقصود عدم محدوديتِ و فقدان ديوارهاست و آن كل را كه همان موجوداتند هستي خوانده‌اند و با اين نگاه معني ابيات زير و نظاير آن كه در سخن عارفان بسيار به چشم مي‌خورد روشن مي‌شود.

خـداونـدا ز هستـي سـاده بوديـم
   

به كنـج نيستـي آزاده بوديـم

نخست از نيست ما را هست كردي
   

به قيد آب و گل پابست كردي

جامي

سيلاب نيستي را سر در وجود من نه
   

كز خاكدان هستي بر دل غبار دارم

سعدي

سپاس آن عدمي را كه هست ما بر بود
   

ز عشق آن عدم آمد جهان جان به وجود

به هـر كجا عـدم آيد وجود كم گـردد
   

زهـي عدم كه چو آمد از او وجود افـزود

مولانا

ماييم در اين گوشه پنهان شده از هستي
   

اي دوست حريفان بين يكجان شده از مستي

مولانا

در بيت آخر سخن از «مستي» است كه در اثر پنهان شدن از« هستي» حاصل مي‌شود و تعبيري ديگر از برداشتن ديوار باغهاست و شيخ گويد وقتي تو از هستي خويش بيرون آمدي و از آن شراب كه ساقي آن خداست و تو را از آلودگي هستي و خويشتن‌پرستي پاك مي‌كند نوشيدي،

دو عالم را همه بر هم زني تو
   

ندانم تا چه مستي‌ها كني تو

گلشن راز

در وحدت حدوث و قدم

آخرين پرسش فلسفي عارف خراسان اين است كه قديم:

قديم و حادث از هم چون جدا شد
   

كه اين عالم شد آن دگر خدا شد

گلشن راز

از دير باز در فلسفه اسلامي بحث حدوث و قدم عالم ميان حكيم و متكلم گفت و گويي گرم و پر هياهو بوده است. متكلم كه فلسفه را در خدمت اثبات كلام وحي به‌كار مي‌گرفت بر آن بود كه عالم حادث است و هستي آن را آغاز و انجامي است زيرا اگر عالم قديمي بود نيازي به آفريننده نمي‌داشت و حكيم كه مي‌كوشيد كلام وحي را با مباني عقلي تفسير كند اشكال مي‌گرفت كه اگر عالم بدان معنا كه شما را در نظر است حادث باشد چندين اشكال عقلي پيش مي‌آيد. يكي آنكه آن موجود كه به تعبير مولانا « اصل ذاتش فيض وجود و بخشش است» بايد در زمانهاي نامتناهي منع فيض كرده و هيچ عالمي نيافريده باشد و اين روا نيست زيرا صفات حق ذاتي او بلكه عين ذات اوست پس تا او بوده و هست نام فياض و صفت فيض‌بخشي را داشته و خواهد داشت و تا او بوده و هست عالمي بوده و خواهد بود. اشكال ديگر آنكه اگر مشيت آفريننده در زمان معين بر آفرينش عالم قرار گرفته بي‌شك آن مشيت را سببي و ذات او را تغييري بايد تا اين حادثه را توجيه كند در حالي كه نه اختيارش را سببي است كه خارج از ذات باشد و نه ذات او را تحول و تغييري است كه موجب آن اختيار شود پس عالم قديم است الاّ آنكه قدمت زماني عالم به معني بي‌نيازي آن از آفريننده نيست بلكه عالم پيوسته وجود داشته و پيوسته مخلوق و معلول آفريننده بوده است چنانكه اگر فرض كنيم خورشيد قديم‌الذات باشد آفتاب نيز قديم‌الذات خواهد بود، اما در هر حال آفتاب معلول خورشيد است. مشكل ديگر حكما و متكلمان ربط حادث به قديم است كه خواه اصل عالم حادث باشد يا قديم. پديده‌هاي عالم كه با زمان مي‌آيند و مي‌روند بي خلاف حادثند و چون آفريننده آنها از طرفي قديم‌الذات و از طرفي علت تامه‌ي جميع موجودات است اين سؤال پيش مي‌آيد كه چگونه مي‌توان اين حادث امروز را معلول ذات قديم دانست در حالي‌كه به اتفاق حكما انفكاك علت تامه از معلول جايز نيست يعني نمي‌شود كه علت تامه‌ي چيزي در ازل موجود باشد و آن چيز بعدها بوجود آيد. براي حل اين مشكل نيز حكما چاره‌اي انديشيده‌اند بدين بيان كه خداوند در ازل حركت را آفريد و حركت هر چند قديم زماني است اما ذات او خود عين تغيير و دگرگوني است و از طريق ذات به خالق خود پيوسته است و انفكاكي با علت تامه ندارد اما در پيچ و خم تغييرات نامتناهي و حادثات عالم پنهان شده‌اند و آن حادثات از طريق ذات حركت به خالق خود پيوسته‌اند و از اين رو آنها نيز هر چند در زماني خاص پديد مي‌آيند از علت تامه‌ي خود انفكاكي ندارند و به تعبير ديگر تمامي حادثات با همان حركت خلق شده‌اند.

تعالي الله قديمي كو به يك دم
   

كند آغاز و انجام دو عالم

گلشن راز

اما عارفان براي حل اينگونه مشكلات اغلب اصل سؤال را كه مايه‌ي اشكال است نفي كرده‌اند و از جمله در اين مقام گفته‌اند كه چون نيك بنگري قديم و محدثي در كار نيست تا جدايي پيش آيد و بر آن جدايي علتي جويا شويم همه يك ذات است و باقي همه مانند عنقا اسم‌هاي بي مسماست و به تعبير قرآن:

ما تعبدون من دونه اّلا اسماء سميتموها . . . (يوسف، 40)

آنچه شما غير از او عبادت مي‌كنيد نيست مگر نامهايي كه خود وضع كرده‌ايد.

و به اصطلاح اهل منطق اينجا سالبه به انتفاء موضوع است از آنكه ازل تا ابد و كران تا كران هستي از علت و معلول و قديم و حادث و عاشق و معشوق همه اوست و دوبيني‌ها همه از چشم احوال است.

چو در سلطان بي‌علت رسيدي
   

هلا بر علت و معلول مي‌خند

مولانا

 

شراب و شمع و شاهد را چه معني است؟

جان گلشن راز اشعاري است كه شيخ محمود در پاسخ به آخرين پرسشهاي بزرگ خراسان در شرح اشارت عاشقان و كشف حجاب از جمال شاهدان سروده است.

محتسب گر فاسقان را نهي مي‌كند
   

گويا بيا كز روي مستوري نقاب افكنده‌ايم

سعدي

و اجمال سخن او در اين وادي اين است كه آنچه در جهان محسوس مي‌يابيم نقشي است كه از جهان بي‌مثال بر آب و گل افتاده است و اين سبزه و گلزار و شاهدان گل‌رخسار كه مي‌آيند و مي‌روند و اين ساقي و مطرب و رندي و مستي و حسن و ملاحت كه در جهان چون ماه نو گوشه‌ي ابرويي نشان مي‌دهند و پنهان مي‌شوند همچون عكسي است كه از ماه و اختر بر آب جوي افتاده است.

آب اين جو شد مبد‌ّل چند بار
   

عكس ماه و عكس اختر برقرار

 

« آب جوي » رمزي از جهان گذران و «ماه و اختر» كنايتي است از عالم مثال افلاطون كه اهل حكمت و ارباب ذوق به تعبيراتي چون ثابتات ازليه، صور مرتسمه، اعيان ثابته، اعداد فيثاغورسي، نيستان عالم قدس، و غيره از آن ياد كرده‌اند و گفته‌اند كه هر چه در جهان برين است جلوهاي تيز در جهان زيرين دارد.

چيست در آن مجلس بالاي چرخ
   

از مي و مطرب كه در اين پست نيست

ديوان شمس

چنانكه باده‌خواران چرخ برين كه اصحاب فضل و كرامتند به التفات، جرعه‌اي نيز بر خاك افشانده‌اند و اين شور و مستي و غوغا كه در ميخانه غفلت است همه از آن يك جرعه مايه گرفته است وگر نه به گفته‌ي مولانا:

تو اگر جرعه نريزي بر خاك
   

خاك را از تو اثرها ز كجاست

چنانكه در مثنوي نيز اشاره كرده است:

جرعه‌اي بر ريختني زان خفيه جام
   

بر زمين عـرض من كـأس‌الكـرام

جست بر زلف و رخ از جرعه نشان
   

خاك را شاهان همــي جويند از آن

هـر يكي پيش كلوخي جامه پاك
   

كان كلوخ از عشق گشته جرعه ناك

و پيش از مولانا، عارفان مسلمان از اين جرعه كه هيولاي عالم صورت را حور و غلمان كرده سخن گفته‌اند:

شربنا و اهرقنا علي‌الارض فضلهٌ
   

و للارض من كاس‌الكرام نصيب

شراب خورديم و جرعه‌اي بر زمين ريختيم، كه زمين را از جام اصحاب كرم بهره‌اي است.

يا به ياد اين فتاده خاك بيز
   

چونكه خوردي جرعه‌اي بر خاك ريز

مثنوي

اگر شراب خوري جرعه‌اي فشان بر خاك
   

از آن گناه كه نفعي رسد به غير چه باك

حافظ

اين انديشه از محورهاي اصلي در ادبيات عرفاني ماست. شيخ محمود گويد:

هر آن چيزي كه در عالم عيان است
   

چو عكسي ز آفتاب آن جهان است

 

و تمامي ادبيات تمثيلي و تشبيهات و استعارات عارفان را كه گاه براي اهل صورت مايه‌ي شبهه و اوهام و خيالات باطل شده است با همين نگاه افلاطوني تفسير مي‌كند اما ادب شناسان گفته‌اند كه هرگاه شمع و شراب و شاهد و جام و ساقي و مطرب و امثال اين كلمات را بر آنچه عامه مردمان از آن در مي‌يابند به كار بريم آن كاربرد لفظ در معني حقيقي است كه اهل منطق دلالت مطابقي و دلالت سوقي خوانده‌اند. بدين اعتبار كه در بازار سود و سودا الفاظ عموماً بر همان معاني رايج و عرفي حمل مي‌شود. و هرگاه آن كلمات در معاني ديگر از آنچه عارفان دريافته‌اند به كار رود اين كاربرد مجازي خواهد بود، چنانكه اگر از شوري و شيريني و ترشي و تلخي سخن گويند و آنچه را در نمك و حلوا و سركه و صهباست اراده كنند آن حقيقت است و اگر چون سعدي گويند:

ترش بنشين و تندي كن كه ما را تلخ ننمايد
   

چه مي‌گويي چنين شيرين كه شوري در من افكندي

 

اين مجاز و استعاره نام دارد، اما نظر شيخ محمود و زمره‌ي عارفان اين است كه چون الفاظ مسموع از مقوله محسوساتند رواست كه نخستين كاربرد آنها نزد عاميان در معاني محسوس باشد و باكي نيست كه اولين مصداق شوري را در نمك طعام دريابند اما چنين نيست كه اگر اين الفاظ را بر آن معاني ثابت كه سرچشمه‌ صورتهاست حمل كنند مجاز و تشبيه و استعاره باشد بلكه رواست كاربرد الفاظ را در معاني مثالي حقيقت خوانند و حمل آنها را در معاني صوري مجاز گويند و به همين نگاه عارفان اين جهان را سراي مجاز و عشق آن را عشق مجازي و شراب و ميخانه‌ آن را نيز مجازي خوانده‌اند.

در اين مقام مجازي بجز پياله مگير
   

در اين سراچه‌ي بازيچه غير عشق مباز

حافظ

خم‌ها همه در جوش و خروش‌اند ز مستي
   

آن مي كه در آنجاست حقيقت نه مجاز است

حافظ

و باز عارفان از نگاهي ديگر گفته‌اند كه حقايق داراي مراتب و درجات متفاوتند و الفاظ بر معاني عامه حمل شوند و حمل آنها به همه‌ مراتب حقيقت است چنانكه شيريني حلوا مرتبه‌اي از شيريني، و شيريني كلام و شيريني نگاه و شيريني شهد معرفت همه مراتب ديگر شيريني هستند و هيچ يك مجاز نيست. براي مثال آنچه صوفيان بر تن كنند خرقه است به معني حقيقي و آنچه صوفيان در ميخانه عشق گرو نهند و گاه بسوزانند و به آب و خرابات سپرند كه مقصود خود بيني و خود پسندي و رد و قبول خلق و امثال اين معاني است باز خرقه نام دارد و اين كاربرد نيز حقيقي است و آنچه در هنگام مرگ گويند كه خواجه خرقه تهي كرد و مقصود قالب جسماني است باز كاربرد حقيقي خرقه است زيرا تن نيز براي جان به منزله‌ي جامه است. شيخ محمود با اين شيوه‌ي انديشه در پايان گلشن‌راز پاره‌اي از اشارات عارفان را از شراب و شمع و شاهد و خرابات و ميخانه و زّنار كه در پرسشهاي آن بزرگ خاور آمده بوده شرح كرده و لطايف بسيار در كار آورده است.

 

سپاس خداي را كه بويي از اين گلشن در ما رسانيد و نيايش ما اين است كه:

اي خداي بي نظيـر ايثـار كـن
   

گوش را چون بهره دادي زين سخن

چون به ما بويي رسانيدي از اين
   

در مبند اين مشك را اي ر‌ّب دين

دست ما گير و بدان مجلس كشان
   

كز رحيقت سر خوشند آن مي‌كشان

مثنوي

و بيشتر آنكه آرزو‌ كنيم روزي مردم جهان همگي از گلخن نفس به در آيند و بدين گلشن عشق بار يابند و چنانكه در وصف بهشتيان آمده است دلهايشان از هر كدورت و كينه‌اي پاك گردد و بر تختهاي محبت و همدلي روبروي هم بنشينند و به مهر به يكديگر بنگرند و جز سلام و تهيت نگويند و نشوند و:

سخن اين به آن هنيئاً لك
   

پاسخ اين به آن كه بادت نوش

هاتف اصفهاني

 

"حسين محي الدين الهي قمشه‌اي"